تصور کنید در دنیایی زندگی میکنید که هر بار گوشی خود را برمیدارید، یک ماشین قمار دیجیتال با دقت ریاضی تصمیم میگیرد چه چیزی شما را برای ده دقیقه دیگر میخکوب کند. این دقیقاً همان چیزی است که کمیسیون اروپا اکنون آن را «مکانیسمهای طراحی اعتیادآور» مینامد.
به گزارش کمیسیون اروپا، قابلیتهای تعاملی در اینستاگرام (Instagram) و فیسبوک (Facebook) بهگونهای طراحی شدهاند که قانون خدمات دیجیتال (DSA) را نقض کرده و باعث ایجاد وابستگی در نوجوانان و بزرگسالان آسیبپذیر شوند. این تصمیم پس از یک بازرسی رسمی که در مه ۲۰۲۴ درباره روانشناسی استفاده قهری و ایمنی خردسالان آغاز شده بود، اتخاذ شد. این فشار قانونی در اروپا، همراستا با اقدامات مشابه در سایر نقاط جهان است؛ چنانکه اخیراً چهار ایالت آمریکا نیز متا را به دلیل اولویت دادن به سودآوری در برابر سلامت نوجوانان در دادگاه هدف قرار دادهاند.
همانطور که در تحلیلهای پیشین ما درباره امنیت مدلهای مولد و اثرات رفتاری آنها اشاره کردیم، مرز بین «بهبود تجربه کاربر» و «استثمار روانشناختی» بسیار باریک است. اپلیکیشنهای اجتماعی اکنون دیگر ابزارهای خنثی نیستند؛ آنها شبیه به دستگاههای اسلات در کازینوها عمل میکنند که در آن پاداش، همان تکه محتوای بعدی است و هدف نهایی، جلوگیری از زمین گذاشتن گوشی است.
طبق یافتههای مقدماتی که در ۱۰ ژوئیه ۲۰۲۶ منتشر شد، کمیسیون اروپا چندین ویژگی کلیدی را مشکلساز دانست:
- اسکرول بیپایان (Infinite Scroll) و پخش خودکار (Autoplay) که نقاط توقف طبیعی کاربر را حذف میکنند.
- سیستمهای توصیهگر بسیار شخصیسازیشده و اعلانهای فشار آور (Push Notifications).
- قالبهای کوتاه مانند استوریها (Stories) و ریلزها (Reels) که مصرف بیش از حد را تحریک میکنند.
به نقل از خبرگزاری CNBC، شرکت متا (Meta) با این یافتهها مخالف است و به قابلیت «حسابهای نوجوانان» اشاره میکند که به والدین اجازه میدهد زمان استفاده روزانه را به ۱۵ دقیقه محدود کنند. با این حال، اتحادیه اروپا استدلال میکند که نوجوانان بهراحتی این ابزارها را دور میزنند و فعالسازی آنها برای والدین بیش از حد پیچیده است. این چالشها در مدیریت دسترسی خردسالان، در کشورهای دیگر نیز به نتایج سختگیرانهای منجر شده است و برای مثال جریمههای مربوط به نقض قانون محدودیت سنی در استرالیا اکنون به مبالغ هنگفتی رسیده است.
این اقدام نشاندهنده یک چرخش راهبردی است؛ رگولاتورها از نظارت بر حریم خصوصی دادهها به سمت نظارت بر رابط کاربری (UI) پلتفرمهای مبتنی بر هوش مصنوعی حرکت کردهاند. برای کاربران عادی، این یعنی عصر «اولویت با تعامل» (Engagement-first) در طراحی محصول، اکنون به یک ریسک قانونی تبدیل شده و احتمالاً مسیر را برای مرور آگاهانه و زمانبندیشده هموار میکند.
متا اکنون فرصت دارد تا با بررسی شواهد اتحادیه اروپا به این یافتهها اعتراض کند. اگر موضع کمیسیون تأیید شود، این شرکت با جریمهای سنگین تا ۶ درصد از کل گردش سالانه خود مواجه خواهد شد.
گام بعدی شما
- اگر مدیر محصول هستید، استانداردهای جدید DSA را برای طراحی رابطهای کاربری بررسی کنید تا از ریسکهای مشابه دوری کنید.
- والدین میتوانند از ابزارهای مدیریت زمان داخلی سیستمعامل (Screen Time) بهجای ابزارهای داخلی اپلیکیشنها استفاده کنند.
- تغییر رفتار مدلهای توصیهگر را در نسخههای آینده اینستاگرام زیر نظر بگیرید.
اما این نبرد تنها روی رابط کاربری نیست؛ تأثیر الگوریتمهای توصیهگر بر سلامت روان را در گزارش بعدی بررسی خواهیم کرد.
گفتگو