باید بپذیریم که موفقیت پیش‌بینانه در مدل‌های علمی لزوماً به معنای درک قوانین طبیعت نیست؛ گاهی آنچه «یادگیری فیزیک» می‌نامیم، تنها یک توهم آماری پیچیده است.
در ۱۱ ژوئن ۲۰۲۶، مطالعه‌ای منتشر شد که سؤالی حیاتی را مطرح می‌کند: آیا مدل‌های هوش مصنوعی زاینده (Generative AI) که در شبیه‌سازی‌های علمی به دقت بالایی رسیده‌اند، واقعاً قوانین دینامیک پیوستار را آموخته‌اند یا صرفاً در حال درونی‌سازی الگوهای داده‌ای هستند؟
همان‌طور که در تحلیل‌های پیشین ما درباره‌ی تفسیرپذیری مدل‌های زبانی اشاره کردیم، شکاف میان «خروجی درست» و «استدلال درست» همچنان عمیق است. در مدل‌های علمی، این شکاف می‌تواند منجر به خطاهای катастроیک در محیط‌های واقعی شود.
تیم پژوهشی برای بررسی این موضوع، مدل Walrus را که توسط شرکت Polymathic توسعه یافته، مورد تحلیل قرار داد. بر اساس گزارش منتشرشده در arXiv، آن‌ها از اتوانکودرهای پراکنده (Sparse Autoencoders - SAEs) برای کاوش در لایه‌های داخلی مدل استفاده کردند. یافته‌های کلیدی این پژوهش عبارتند از:
- تحلیل بیش از ۲۰,۰۰۰ ویژگی (Feature) با استفاده از معیار «انستروفی» (Enstrophy) به عنوان یک سنجه‌ی فیزیکی.
- شناسایی «سازگاری تکه‌ای» (Piecewise consistency)، به‌طوری که برخی زیرمجموعه‌های ویژگی‌ها در تنظیمات مختلف جریان برشی تکرار می‌شوند.
- عدم تطبیق ساختارهای داخلی مدل با تجزیه و تحلیل‌های استاندارد فیزیکی.
- وجود هم‌بستگی مستقیم بین تغییرات ویژگی‌های SAE و ناهماهنگی‌های سیستماتیک در خروجی، مانند پخش‌شدگی بیش از حد ساختارهای انرژی.
به نقل از مستندات این تحقیق، نتایج به‌دست‌آمده این فرض را که توانمندی‌های نوظهور در AI علمی به‌طور خودکار بازتاب‌دهنده فیزیک قابل‌فهم انسانی هستند، به چالش می‌کشد. این بدان معناست که مدل Walrus یک زبان داخلی و ایدیوکراتیک ساخته است که فیزیک را تقریب می‌زند، اما آن را بازسازی نمی‌کند.
گام بعدی شما
- پیگیری توسعه اتوانکودرهای پراکنده (SAE) «آگاه به فیزیک» که محدودیت‌های قوانین طبیعت را در فرآیند آموزش لحاظ می‌کنند.
- بررسی دقیق‌تر معیارهای سنجش داخلی برای تمایز میان «بینش فیزیکی واقعی» و «مصنوعات تحلیلی».
- نظارت بر نتایج مدل‌ها در رژیم‌های فیزیکی «خارج از توزیع» (Out-of-distribution) برای سنجش واقعی قدرت تعمیم مدل.
اما چالش بزرگتر، انتقال این یافته‌ها به مدل‌های با پارامترهای بیشتر است — به بررسی ما درباره‌ی مقیاس‌پذیری SAEها مراجعه کنید.
گفتگو