تصور کنید تمام قدرت پردازشی جهان را به جایی ببرید که دیگر نیازی به زمین و برق شهری نباشد؛ این رؤیایی است که اکنون ارزش بازار اسپیس‌ایکس را به عدد خیره‌کننده ۱.۸ تریلیون دلار رسانده است. اگر سرمایه‌گذار هستید، باید بدانید که این رشد خیره‌کننده، بخشی از یک قمار بزرگ روی تکنولوژی‌هایی است که شاید هرگز طبق قوانین فیزیک عمل نکنند.
در ۱۲ ژوئن ۲۰۲۶، اسپیس‌ایکس (SpaceX) بزرگ‌ترین عرضه اولیه سهام (IPO) تاریخ را تجربه کرد و ۵۵۵ میلیون سهم خود را به قیمت ۱۳۵ دلار برای هر سهم به فروش رساند. این اقدام به بالقوه ایلان ماسک را به اولین تریلیونر جهان تبدیل می‌کند و جایگاه اسپیس‌ایکس را در بین ۱۰ شرکت برتر وال‌استریت قرار می‌دهد، به‌طوری که حتی از شرکت‌های بزرگی مانند متا (Meta) و والمارت (Walmart) پیشی می‌گیرد.
دلیل این جهش، بن‌بست فعلی در گسترش مرکز داده (Data Center) — یعنی همان ساختمان‌های عظیمی که مثل مغزهای الکترونیکی، داده‌های دنیا را پردازش می‌کنند — روی زمین است. غول‌هایی مثل گوگل (Google)، مایکروسافت (Microsoft) و OpenAI در حال حاضر با محدودیت‌های شدید شبکه برق و اعتراضات شدید جوامع محلی به دلیل نیازهای عظیم تأسیسات زمینی به الکتریسیته و آب دست‌وپنجه نرم می‌کنند. انتقال محاسبات (Compute) به مدار زمین، راه حلی نظری برای فرار از این محدودیت‌های مربوط به استفاده از زمین ارائه می‌دهد. این استراتژی در ادامه برنامه‌های بلندپروازانه‌ای است که اسپیس‌ایکس برای تبدیل مدار زمین به مراکز داده هوش مصنوعی پیش‌بینی کرده بود.
همان‌طور که در تحلیل‌های پیشین ما درباره‌ی مدیریت انرژی در مدل‌های زبانی بزرگ اشاره کردیم، نیاز به توان پردازشی در حال تبدیل شدن به یک جنگ منابع است. اما در فضا، واقعیت فنی بسیار متزلزل و خطرناک است. به نقل از گزارش مؤسسه بروکینگز (Brookings Institution)، خلأ فضا یک مشکل گرمایشی فاجعه‌بار ایجاد می‌کند. روی زمین، مراکز داده از سیستم‌های خنک‌کننده هوا و مایع برای انتقال گرما به جو استفاده می‌کنند، اما در فضا هیچ اتمسفری برای جذب این حرارت وجود ندارد.
فیزیک محاسبات فضایی
دانشمندان استدلال می‌کنند که تنها راه عملی برای دفع گرما در مدار، تابش گرمایی (Thermal Radiation) است. مقیاس مورد نیاز برای این کار تکان‌دهنده است:
- یک مرکز داده مداری واحد به حدود ۲.۱۵ میلیون فوت مربع رادیاتور نیاز دارد تا بتواند گرما را به‌طور مؤثر دفع کند.
- پرتوهای فرابنفش شدید (Extreme UV) خورشید احتمالاً باعث تخریب این زیرساخت‌های رادیاتوری شده و عمر سیستم را به‌شدت کوتاه می‌کنند.
- نبود اتمسفر ریسک برخورد در مدار را افزایش می‌دهد و تعمیرات کلی و نگهداری سیستم را تقریباً غیرممکن می‌کند.
با وجود این شکاف‌ها در اثبات فنی، سرمایه‌گذاران از این چشم‌انداز پاداش دادند. ارزش بازار شرکت در روزهای پس از آغاز معاملات در ۱۲ ژوئن، به سمت ۳ تریلیون دلار حرکت کرد.
خلأ نظارتی و خطر انحصار
در حالی که تکنولوژی هنوز آزمایش نشده است، محیط نظارتی و قانونی به‌شدت پراکنده و تکه‌تکه است. در حال حاضر، مدیریت ارتباطات فضایی بین سه نهاد مختلف تقسیم شده است: کمیسیون ارتباطات فدرال (FCC) برای مدیریت طیف‌های فرکانسی، اداره هوانوردی فدرال (FAA) برای نظارت بر پرتاب‌ها و اداره ملی ارتباطات و اطلاعات (NTIA) برای سامانه‌های فدرال.
این «جزیره‌سازی نظارتی» (Regulatory Silo) به شرکت‌ها اجازه می‌دهد بدون ارزیابی‌های دقیق و هماهنگ بین‌سازمانی فعالیت کنند. منتقدان معتقدند اسپیس‌ایکس از این شکاف‌های قانونی برای ایجاد یک «توهمِ راهکار» استفاده می‌کند تا قیمت سهامش را متورم کند و در عین حال، سدی بلند و نفوذناپذیر برای ورود رقبایش بسازد.
بسیاری از رقبای اسپیس‌ایکس همین حالا به زیرساخت‌های آن وابسته هستند. شرکت‌هایی مثل وان‌وب (OneWeb) و آمازون لئو (Amazon Leo) برای انجام پرتاب‌های خود به اسپیس‌ایکس متکی هستند. اگر ماسک با موفقیت یک منظومه محاسباتی مداری مستقر کند، رقبا ممکن است مجبور شوند برای دسترسی به تولید توان در خارج از زمین، هزینه‌ای را به اسپیس‌ایکس پرداخت کنند.
قمار آزمایشگاه‌های AI در فضا
برخی از ارزشمندترین استارتاپ‌های هوش مصنوعی دنیا همین حالا در حال خرید سهم از این رؤیا هستند. آنتروپیک (Anthropic) مشارکتی را با اسپیس‌ایکس برای بررسی این چشم‌اندازها آغاز کرده است. گوگل نیز که یکی از سرمایه‌گذاران اولیه اسپیس‌ایکس بود، در مذاکرات فعالی برای توسعه مراکز داده مداری قرار دارد.
اما فعالان محیط‌زیستی هشدار می‌دهند که این pursuit یا تعقیب تکنولوژیک، نوعی «سبزشویی» (Greenwashing) است. آن‌ها استدلال می‌کنند که پرتاب میلیون‌ها ماهواره برای پشتیبانی از این مراکز، آسمان شب را نابود کرده و میزان زباله‌های فضایی را به‌صورت تصاعدی افزایش می‌دهد.
تحلیلگران این مسیر فعلی را با شرکت‌های تجاری دارای منشور (Chartered Companies) در قرن هفدهم مقایسه می‌کنند. آن نهادها از خلأهای نظارتی برای تسلط بر زیرساخت‌های حیاتی و دیکته کردن امور دیپلماتیک استفاده می‌کردند؛ اکنون اسپیس‌ایکس متهم است که همین الگو را در اقتصاد جدید فضایی بازتولید می‌کند.
برای جلوگیری از یک انحصار کامل، گزارش بروکینگز از دولت ایالات متحده می‌خواهد که یک نیروی ضربت (Task Force) هماهنگ برای ارتباطات فضایی ایجاد کند. این نهاد باید دینامیک‌های بازار و امکان‌سنجی تکنولوژیکی را بررسی کند، به جای آنکه تصور کند سرمایه‌گذاری سهامداران به معنای تأیید عمومی یا فنی طرح است.
حفظ منافع عمومی در ارتباطات فضایی اکنون به رقابتی در برابر سرعت سرمایه‌ی خصوصی تبدیل شده است. بدون یک حکمرانی بین‌المللی، تلاش برای ایجاد مراکز داده مداری ممکن است بیش از مشکلات زمینی که قصد حل آن‌ها را دارد، آسیب‌های محیط‌زیستی و اقتصادی به بار آورد.
گام بعدی شما
- دنبال کنید آیا FCC قوانین جدیدی برای مدیریت طیف‌های فرکانسی مراکز داده مداری وضع می‌کند یا خیر.
- گزارش‌های فنی درباره سیستم‌های دفع گرمای متراکم در خلأ را مطالعه کنید تا واقع‌بینانه بودن این طرح را بسنجید.
- تأثیر احتمالی این انحصار بر قیمت APIهای مدل‌های زبانی را در صورت انتقال پردازش به مدار رصد کنید.
اما داستان سخت‌افزاری این تحول حتی شگفت‌انگیزتر است — به تحلیل ما درباره‌ی تراشه‌های Blackwell مراجعه کنید.
گفتگو