تصور کنید در کارخانه‌ای، هر ۷۶ ثانیه یک خودروی برقی از خط تولید خارج شود و ربات‌ها با صدای بلند از انسان‌ها بخواهند از مسیرشان کنار بروند. این تصویر، واقعیت امروز چین است؛ جایی که هوش مصنوعی دیگر یک ابزار نرم‌افزاری نیست، بلکه زیرساخت فیزیکی یک دولت تک‌حزبی است. در حالی که ایالات متحده بر افق‌های نظری هوش مصنوعی عمومی (AGI) تمرکز کرده، پکن به‌طور تهاجمی AI را در دنیای واقعی مستقر می‌کند. از کارخانه‌هایی که با سرعت برق خودرو می‌سازند تا سامانه‌های تشخیص چهره برای نظم بخشیدن به شهروندان، استراتژی چین روشن است: تبدیل تکنولوژی به «میدان نبرد اصلی رقابت‌های بین‌المللی» برای رسیدن به جایگاه اول جهان تا سال ۲۰۳۰.
به گزارش منابع صنعتی، این چرخش در زمانی رخ می‌دهد که آمریکا دچار تشتت داخلی عمیقی شده است. برای دهه‌ها، غرب الگوی آینده را ارائه می‌داد، اما اکنون چین به چشم‌انداز خاص خود روی آورده است. همان‌طور که در تحلیل‌های قبلی ما درباره‌ی امنیت مدل‌های بازمتن و رقابت‌های ژئوپلیتیک اشاره کردیم، شکاف ایدئولوژیک میان شرق و غرب اکنون به یک «دو جهان» مجزا تبدیل شده است. این تلاش برای ایجاد یک نظم مستقل، در اقدامات پکن برای تأسیس سازمان WIKO جهت ایجاد یک نظم موازی در حوزه هوش مصنوعی نیز به وضوح دیده می‌شود.
زمینه: دو جهان متفاوت
کای-فو لی، مدیرعامل شرکت 01.AI و نویسنده کتاب «ابرگذاران AI» (AI Superpowers) در سال ۲۰۱۸، رابطه فعلی میان چین و آمریکا را به «دو جهان متفاوت» تشبیه می‌کند. لی، که در دهه ۱۹۸۰ مدرک علوم کامپیوتر خود را از دانشگاه کلمبیا گرفت و در دانشگاه کارنگی ملون روی AI تحصیل کرد، زمانی به بیل گیتس پیشنهاد داد که گوگل را بخرد؛ اما گیتس این پیشنهاد را رد کرد. لی بعدها پیش از آنکه در سال ۲۰۰۹ وارد دنیای سرمایه‌گذاری شود، مدیریت گوگل در چین را بر عهده داشت.
او مشاهده می‌کند که این دو ملت در موضوعاتی چون تجارت، حقوق بشر، جاسوسی و سیاست‌های تکنولوژیک کاملاً از هم فاصله گرفته‌اند. در حالی که دولت اوباما در سال ۲۰۱۶ یک طرح فدرال برای AI منتشر کرد، اما این برنامه تا حد زیادی تحت‌الشعاع رسوایی‌های شخصی (نوار Access Hollywood) قرار گرفت و بعدها توسط دونالد ترامپ که استراتژی AI را به دست سیلیکون ولی سپرد، کنار گذاشته شد. در مقابل، دولت چین برنامه‌ای متراکم با ادبیات حزب کمونیست تدوین کرد که یک سیاست صنعتی گسترده را پوشش می‌داد؛ از پلیس و نظارت گرفته تا کشاورزی، با وعده دستیابی به «پیشرفت‌های بزرگ» تا سال ۲۰۲۵.
این شکاف ایدئولوژیک در سخنان رهبران هر دو کشور منعکس شده است. رئیس‌جمهور شی جین‌پینگ صراحتاً می‌گوید: «شرق در حال ظهور و غرب در حال افول است». در همین حال، دولت ترامپ اعلام کرده که دوران حمایت آمریکا از نظم جهانی «مانند اطلس» به پایان رسیده است. حتی یک اندیشکده در دانشگاه رن‌مین گزارشی با عنوان «ممنون ترامپ» منتشر کرد و استدلال نمود که تلاش‌های او برای تخریب اتحادهای آمریکا و نهادهای علمی، «غروب یک امپراتوری» را تسریع می‌کند.
دولت مهندسی در برابر جامعه‌ی قانون‌مدار
قدرت چین در مدل «دولت مهندسی» نهفته است؛ رویکردی که در آن تمام توان ملی برای نوآوری صنعتی بسیج می‌شود (All-hands-on-deck). این رویکرد بیشترین تجلی را در بخش خودرو دارد، جایی که شرکت BYD اکنون از تسلا پیشی گرفته و بزرگ‌ترین تولیدکننده خودروهای برقی جهان است. مقیاس این رشد تکان‌دهنده است: چین اکنون حداقل ۷۰٪ از پهپادها، خودروهای برقی، باتری‌های لیتیوم-یونی و سلول‌های خورشیدی جهان را تولید می‌کند.
ظرفیت صنعتی چین در بخش‌های خاص، آمریکا را به شدت کوچک جلوه می‌دهد. ظرفیت کشتی‌سازی این کشور حدود ۲۰۰ برابر آمریکا است و تعداد ربات‌های صنعتی مستقر در چین از مجموع کل جهان بیشتر است. برخی تحلیلگران در واشنگتن نگران‌اند که در صورت وقوع جنگ بر سر تایوان، ذخایر مهمات آمریکا با توان تولید چین برابری نکند.
در «هایپرفکتوری» شیائومی (Xiaomi)، پردیسی به اندازه ۱۰۰ زمین فوتبال که تنها در ۱۴ ماه ساخته شد، سرعت تولید به عنوان یک سلاح استراتژیک به کار گرفته شده است:
- مقیاس رباتیک: این مرکز از ۷۰۰ ربات در آرایش‌های هماهنگ و ۱۲۷ چرخ‌دستی خودران برای جابجایی قطعات استفاده می‌کند. این چرخ‌دست‌ها با صدای بلند به انسان‌های مسیرشان می‌گویند: «مسیر را باز کنید!»
- سرعت تولید: هر ۷۶ ثانیه یک خودروی تمام‌شده از خط تولید خارج می‌شود.
- عملکرد: مدل SU7 Ultra با ۱۵۴۸ اسب بخار، شتاب صفر تا صد را در کمتر از ۲ ثانیه طی می‌کند و از یک فراری سریع‌تر است.
این سطح از اتوماسیون اجازه می‌دهد چین حتی در برابر تعرفه‌های گسترده آمریکا، قیمت‌ها را پایین نگه دارد؛ مانند تعرفه‌هایی که دولت ترامپ در ۱۸ آوریل ۲۰۲۵ (روز آزادی) اعلام کرد. اسکات بسنت، وزیر خزانه‌داری، پیش‌بینی کرد که پکن تسلیم خواهد شد و ادعا کرد چینی‌ها «با یک جفت دوتایی بازی می‌کنند» (دست ضعیفی دارند)، اما چین با محدود کردن صادرات خاک‌های نادر و آهنرباهای قدرتمند تلافی کرد. این اقدام منجر به توقف تولید مدل اکسپلورر در کارخانه فورد در شیکاگو شد.
با وجود این تعرفه‌ها، چین با تغییر مسیر صادرات خود به رکورد تراز تجاری ۱.۲ تریلیون دلاری دست یافت. برای درک این تغییر، باید به سال ۲۰۰۱ بازگشت؛ زمانی که ۴ کشور از هر ۵ کشور، تجارت بیشتری با آمریکا داشتند تا چین. اما تا سال ۲۰۲۳، ۷ کشور از هر ۱۰ کشور، تجارت بیشتری با چین داشتند.
ادغام AI و کنترل اجتماعی
هوش مصنوعی در چین از نمایشگرها به خیابان‌ها رسیده است. شرکت‌هایی مانند AInnovation در حال ادغام AI در کارخانه‌های سنتی برای جایگزینی بازرسان انسانی هستند. در آبجوشاندنی «تسینگ‌تائو»، سامانه‌های AI ناهنجاری‌های مصرف انرژی را در چند دقیقه شناسایی می‌کنند؛ کاری که پیش‌تر ۳ ساعت زمان می‌برد. فن لی، مدیر فناوری (CTO)، اشاره می‌کند که در گذشته انسان‌ها پیچ‌ها را برای یافتن نقص بررسی می‌کردند، اما اکنون AI این کار را با کارایی بسیار بیشتری انجام می‌دهد.
این کارایی صنعتی با تلاشی برای مهندسی «رفتارهای متمدنانه» همراه شده است. شی جین‌پینگ از تصویر استالین درباره ابزارهای ایدئولوژیک به عنوان «مهندسان روح بشر» استفاده کرده تا نفوذ دولت را به زندگی خصوصی گسترش دهد:
- شرم‌زدایی عمومی: در گوانگژو، AI افرادی را که زباله‌های غذایی را از زباله‌های عادی تفکیک نمی‌کنند شناسایی کرده و عکس‌هایشان را در «ایستگاه‌های افشای دیجیتال» منتشر می‌کند.
- نظارت آموزشی: سامانه «هشدار زودهنگام ریسک جامع» شرکت Langxin، رفتار دانش‌آموزان را رصد می‌کند و بر اساس داده‌های خوابگاه، هزینه‌کردها و سوابق روان‌شناختی، به آن‌ها سطح هشدار قرمز، زرد یا آبی اختصاص می‌دهد.
- ممیزی احساسات: کیوسک‌های Langxin با استفاده از «بهبود آموزش تشخیص احساسات»، ریز-ژست‌های چهره را تحلیل می‌کنند. در یک تست، برای یک کاربر ۷۶.۶۷٪ احساس مثبت و برای بخش منفی، ۱۳.۳۳٪ ترس و ۶.۶۷٪ خشم ثبت شد.
- نظارت فرامرزی: در نپال، سامانه‌های تشخیص چهره که علیه فعالان به کار گرفته شده‌اند، تابلوهایی دارند با عنوان: «با تقدیم وزارت امنیت عمومی چین».
در یک نمایشگاه تجاری در پکن، نرم‌افزارهایی بازاریابی می‌شدند که می‌توانند علائم حیاتی را از راه دور اسکن کرده و در ۱۵ ثانیه، ارزیابی شخصیتی شامل ثبات عاطفی و «تمایلات رفتاری» فرد را ارائه دهند.
چرخش بیوتکنولوژی و بازگشت استعدادها
یکی از حیاتی‌ترین تغییرات در حوزه بیوتکنولوژی رخ داده است. پس از آنکه وزارت دادگستری آمریکا در سال ۲۰۱۸ «طرح چین» (China Initiative) را برای ریشه‌کنی جاسوسی آغاز کرد، بسیاری از دانشمندان چینی‌تبار در آمریکا احساس طردشدگی کردند. این موضوع موجی از بازگشت استعدادها به چین را رقم زد. پروفسور یی رائو، که از دانشگاه نورث‌وسترن به دانشگاه پکن منتقل شد، می‌گوید سیاست‌های ترامپ باعث شد بحث داخلی در چین درباره ضرورت تحقیقات اصیل پایان یابد و «خودکفایی علمی و تکنولوژیک» در سال ۲۰۲۰ به هدف اول ملی تبدیل شود.
بودجه تحقیقات بنیادی اکتشافی در سال گذشته به رکورد ۷٪ از کل بودجه تحقیق و توسعه (R&D) کشور رسید. رائو به یاد می‌آورد که در سال ۱۹۷۸، بودجه علم چنان کم بود که نوک‌های پیپت یک‌بارمصرف را از زباله‌دان‌های آمریکا جمع می‌کردند. اما تا اواسط دهه ۲۰۰۰، چین دانشمندان را با پاداش‌های امضای قرارداد (Signing Bonus) که گاهی از ۱۵۰ هزار دلار فراتر می‌رفت، بازگرداند.
- کارآزمایی‌های بالینی: چین در تعداد آزمایش‌های ثبت‌شده از آمریکا پیشی گرفته است؛ جذب شرکتکنندگان در این آزمایش‌ها کمتر از نصف زمان آمریکا طول می‌کشد و هزینه‌ها ۴۰٪ کمتر است.
- کشف دارو: شرکت‌های بیوتکنولوژی چین اکنون نزدیک به یک‌سوم کاندیداهای دارویی جدید جهان را تولید می‌کنند.
- دستاوردها: در اواخر سال ۲۰۲۴، داروی سرطان آزمایشی شرکت Akeso عملکرد بهتری نسبت به داروی Keytruda شرکت مرک (Merck) داشت.
- فرار مغزها: گزارشی از پرینستون، هاروارد و MIT شناسایی کرد که بین سال‌های ۲۰۱۰ تا ۲۰۲۱، نزدیک به ۲۰ هزار دانشمند چینی‌تبار آمریکا را ترک کردند. دیوید زوئیگ اشاره می‌کند که در دانشگاه وست‌لیک، حدود ۸۰٪ آزمایشگاه‌های جدید توسط بازگشتگان از آمریکا تأسیس شده‌اند.
بنیادهای شکننده
با وجود این درخشش تکنولوژیک، ثبات داخلی چین متزلزل است. فروپاش موجود در بازار مسکن از سال ۲۰۲۱ تاکنون، فروش خانه‌های جدید را به نصف کاهش داد و تخمین زده می‌شود ۹۰ میلیون خانه خالی به خلق شده است که به آن‌ها ساختمان‌های «دم‌کچل» یا lanweilou می‌گویند. این پوسته‌های بتنی گاهی توسط خریدارانی اشغال شده‌اند که روی اجاق‌های زغالی آشپزی می‌کنند و آب را با سطل به طبقات بالا می‌برند.
این رکود اقتصادی باعث تغییر موج خوش‌بینی به بدبینی در میان شهروندان شده است. مطالعه استنفورد و هاروارد نشان داد که تنها ۲۸٪ از شهروندان انتظار دارند سطح زندگی‌شان بهبود یابد. این وضعیت باعث شد سانسورچی‌های دولتی کمپاین‌هایی علیه «احساسات بیش از حد بدبینانه» در فضای مجازی راه بیندازند و جملاتی مانند «سخت‌کوشی بی‌فایده است» را ممنوع کنند.
دموگرافی یا جمعیت‌شناسی، چالشی حتی سخت‌تر است. میراث سیاست تک‌فرزندی — که شامل استریل کردن نزدیک به ۲۰۰ میلیون شهروند و بیش از ۳۰۰ میلیون سقط جنین بود — چین را با نرخ باروری حدود یک فرزند برای هر زن رها کرد. این سیاست در ابتدا توسط یک دانشمند موشکی به نام سونگ جیان تدوین شد که با استفاده از کامپیوترهای اولیه، کنترل جمعیت را به عنوان یک مسئله فنی دید و هشدارهای جامعه‌شناسان را نادیده گرفت.
در سال ۲۰۲۳، تولدها به کمتر از ۸ میلیون نفر رسید که کمترین میزان از زمان شروع ثبت آمار در سال ۱۹۴۹ است. در حالی که نرخ تولد آمریکا در سال ۲۰۲۴ به ۱.۶ برای هر زن رسید، کاهش در چین شدیدتر است. همان‌طور که جامعه‌شناس اما زنگ اشاره می‌کند، جوانان اکنون فرزندآوری را سرمایه‌گذاری‌ای می‌بینند که در آینده‌ای نامعلوم، دیگر منطقی نیست.
اقتصاد گیگ و هزینه الگوریتمیک
در کنار آزمایشگاه‌های پیشرفته، طبقه‌ای از کارگران متزلزل (Precarious) در حال رشد است. بیش از ۲۰۰ میلیون نفر وارد اقتصاد گیگی شده‌اند، از جمله ۲۰ میلیون راننده پیک. هو آن-یان در کتاب خاطراتش با عنوان «من در پکن بسته تحویل می‌دهم»، شیفت‌های ۱۵ تا ۱۶ ساعته برای درآمد حدود ۴۰ دلار در روز را توصیف می‌کند. رانندگان مجبورند هر چهار دقیقه یک تحویل انجام دهند، و این یعنی برای به حداقل رساندن توقف‌های بهداشتی، از نوشیدن آب خودداری می‌کنند.
این مدیریت الگوریتمیک باعث «کرختی تدریجی» شده است. هو توصیف می‌کند که هیچ همدلی‌ای برای یک مشتری سالخورده که ۳ ساعت منتظر مانده حس نمی‌کند، زیرا پلتفرم، پیروی کامل از دستورات را می‌طلبد.
این ناپایداری حتی به سطوح بالا می‌رسد: در مارس، مؤسسان استارتاپ AI شرکت Manus پس از تلاش برای فروش شرکت خود به متا (Meta) به مبلغ ۲ میلیارد دلار، از خروج از کشور منع شدند. این یک پیام بازدارنده بود: برخی انسان‌ها برای دولت بیش از حد ارزشمند هستند که اجازه مهاجرت داشته باشند.
«نا-نظمی» جهانی جدید
همان‌طور که آمریکا از نقش خود به عنوان تثبیت‌کننده جهانی عقب‌نشینی می‌کند، چین لزوماً برای رهبری پیش‌قدم نمی‌شود. در عوض، پکن چشم‌انداز خود را دنبال می‌کند و نفوذش را از طریق «ابتکار کمربند و جاده» گسترش می‌دهد. این پروژه از سال ۲۰۱۳ حدود یک تریلیون دلار را به زیرساخت‌ها و «شهرهای هوشمند» در کشورهای دیگر هدایت کرده است.
این وضعیت منجر به دوره‌ای از «نا-نظمی» (Un-order) شده است، جایی که کشورهایی مانند آلمان و فرانسه احساس می‌کنند همزمان از سوی واشنگتن، پکن و مسکو مورد حمله قرار گرفته‌اند. اضطراب اروپایی‌ها بر ظرفیت تولید بیش از حد (Overcapacity) چین در خودروهای برقی، سلول‌های خورشیدی و باتری‌ها متمرکز است. شرکت فولکس‌واگن در حال بررسی حذف ۱۰۰ هزار شغل و بستن چهار کارخانه است. مارک لئونارد از شورای روابط خارجی اروپا اشاره می‌کند که آلمان می‌ترسد قلب صنعتی‌اش، بادن-وورتمبرگ، به «دیترویت جدید» تبدیل شود.
در نهایت، این رقابت میان دو نوع قدرت است: آمریکا بر جامعه‌ای قانون‌مدار از نوآوری و مقررات تکیه دارد، در حالی که چین به عنوان یک «دولت مهندسی» عمل می‌کند. پرسش این است که آیا توانایی چین در ساخت رباتی که بتواند یک تی‌شرت را تا کند (جام مقدس رباتیک) یا تولید یک خودرو در ۷۶ ثانیه، می‌تواند سرعت فروپاشی بافت اجتماعی و جمعیتی این کشور را پیشی بگیرد؟
گام بعدی شما
- تحلیل زنجیره تأمین خودروهای برقی و وابستگی به مواد نادر چین را دنبال کنید تا ریسک‌های صنعتی خود را بسنجید.
- مدل‌های نظارتی AI چین را به عنوان نمونه‌ای از «بدترین سناریوی حریم خصوصی» در طراحی‌های خود بررسی کنید.
- فرصت‌های همکاری با بیوتکنولوژی‌های چینی را در حوزه کشف دارو (Drug Discovery) رصد کنید.
اما داستان سخت‌افزاری این تحول حتی شگفت‌انگیزتر است — به تحلیل ما درباره‌ی تراشه‌های Blackwell و رقابت سخت‌افزاری در لبه استنتاج مراجعه کنید.
گفتگو