اگر مدیریت مجموعه‌ای از دستگاه‌های جاسازی‌شده (Embedded Devices) را بر عهده دارید، مریخ‌نورد کنجکاوی (Curiosity) برترین مورد مطالعه در زمینه طول عمر سخت‌افزاری در شرایط سخت است. در حالی که اکثر لوازم الکترونیکی مصرفی طی ۵ سال منقضی و obsolete می‌شوند، این ربات ناسا ۱۳ سال در محیطی خصمانه دوام آورده است؛ جایی که تنها راه تعمیر و نگهداری موجود، یک به‌روزرسانی نرم‌افزاری از راه دور است.
۱۳ سال پیش در ماه اوت، جهان از اتاق مطبوعاتی در آزمایشگاه پیشران جت (JPL) در پاسادنای کالیفرنیا، لحظه فرود این مریخ‌نورد را تماشا کرد. در آن لحظات حساس، کنجکاوی از سیستم فرود با کمک «اسکای‌کرین» (skycrane-assisted landing) عبور کرد و با موفقیت روی سطح مریخ نشست. از آن لحظه تا امروز، این ربات که با نام «آزمایشگاه علوم مریخ» نیز شناخته می‌شود، نزدیک به ۳۷ کیلومتر پیموده و از ۴۲ سنگ مختلف نمونه‌برداری کرده است. طبق گزارش‌های رسمی، تا زمان انتشار این متن، این مریخ‌نورد نزدیک به ۷۶۳,۰۰۰ عکس ثبت کرده است.
به گزارش IEEE Spectrum که در ۱۰ ژوئن ۲۰۲۶ منتشر شد، این پایداری و استقامت تنها نتیجه سخت‌افزار مقاوم نیست، بلکه حاصل مداخلات مهندسی تهاجمی و مستمر توسط JPL است. الکساندرا هالووی، معاون رئیس تیم عملیات مهندسی کنجکاوی، می‌گوید این طول عمر به‌ویژه در مقایسه با سیستم‌های جاسازی‌شده در خودروها یا یخچال‌ها — که مثل مغزهای کوچکی هستند که فقط یک کار خاص را بلدند و زود می‌سوزند — شگفت‌انگیز و حتی باورنکردنی است.
همان‌طور که در تحلیل‌های قبلی ما درباره امنیت و پایداری سیستم‌های عملیاتی اشاره کردیم، مدیریت خطا در محیط‌های دوردست حیاتی است. تصور کنید حافظه اصلی کامپیوتر شما شروع به جدا شدن فیزیکی از برد کند (unsolder)؛ این دقیقاً واقعیت تلخی است که برای کنجکاوی اتفاق افتاد. به گفته هالووی، مریخ‌نورد دو کامپیوتر A و B دارد. ماموریت با کامپیوتر A شروع شد، اما در روز ۲۰۰ (Sol 200) به دلیل یک ناهنجاری در حافظه NAND، سیستم به کامپیوتر B منتقل شد. سال‌ها بعد، تیم عملیات با کامپیوتر B کار می‌کرد تا اینکه مشکل جدیدی ظهور کرد: سیستم بوت می‌شد اما نمی‌توانست پارتیشن درایو خود را شناسایی (mount) کند.
نجات حافظه با عملیات R-Hope
یکی از حیاتی‌ترین نجات‌ها در روز ۲۱۷۲ رخ داد (هر «سول» یا روز مریخی تقریباً ۲۴ ساعت و ۴۰ دقیقه است). برای حفظ داده‌های کامپیوتر B، تیم مجبور شد دوباره به کامپیوتر A بازگردد؛ سیستمی که دو هزار سول بود به آن اعتماد نکرده بودند. کامپیوتر A به‌شدت تخریب شده بود و به‌جای ۴ گیگابایت حافظه اصلی، تنها ۲ گیگابایت فضای قابل استفاده داشت.
بعد از انتقال دشوار و ذره‌به‌ذره داده‌ها از B به A و سپس ارسال آن‌ها به زمین، کامپیوتر A دوباره رفتارهای «عجیبی» نشان داد که دقیقاً مشابه شکست روز ۲۰۰ بود. به نظر می‌رسید حافظه در حال جدا شدن فیزیکی از مدار است. برای نجات کل ماموریت، مهندسان JPL یک مانور جسورانه را اجرا کردند:
- آن‌ها دوباره به کامپیوتر B بازگشتند و آن را فرمت کردند تا دوباره قابل استفاده شود.
- سپس یک منبع حافظه ثانویه را شناسایی کردند: بانک‌هایی که نرم‌افزار پرواز (Flight Software) در آن‌ها ذخیره شده بود.
- سیستم چهار نسخه از نرم‌افزار پرواز (دو نسخه جاری و دو نسخه قدیمی) را در بانک‌های کوچک ۳۲ مگابایتی نگه می‌داشت.
- آن‌ها نسخه‌های قدیمی نرم‌افزار پرواز را دور ریختند تا ۶۴ مگابایت از حافظه NOR را به عنوان یک سیستم فایل (File System) برای کامپیوتر A بازتعریف (repurpose) کنند.
این به‌روزرسانی که به‌درستی «R-Hope» نام گرفت، به کامپیوتر A اجازه داد با کمتر از ۱٪ حافظه اصلی خود کار کند. اگرچه سیستم اکنون کندتر شده و حجم داده‌های کمتری را پردازش می‌کند، اما تمام قابلیت‌های هسته‌ای از جمله رانندگی، مدیریت داده‌ها و عملیات‌های علمی تئوریک را حفظ کرده است.
مدیریت تخریب فیزیکی
فراتر از حافظه، مریخ‌نورد با فرسودگی شدید فیزیکی می‌جنگد. سطح مریخ ممکن است شبیه به زمینه‌های شنی با چند تکه سنگ به نظر برسد، اما شهود مهندسان اشتباه بود. آن «سنگ‌های کوچک» در واقع نوک صخره‌های عظیم و لبه‌تیز هستند که در شن دفن شده‌اند. این صخره‌ها چرخ‌های مریخ‌نورد، به‌ویژه چرخ‌های جلو را پاره کرده‌اند. برای کاهش آسیب و حفظ یکپارچگی باقی‌مانده چرخ‌ها، تیم استراتژی خود را تغییر داد و مریخ‌نورد را به‌صورت عقب‌عقب راند.
علاوه بر چرخ‌ها، تیم «مصرف‌شدنی‌ها» (consumables) را رصد می‌کند؛ که شامل تعداد دفعاتی است که محرک‌ها (actuators) حرکت می‌کنند. به همین دلیل است که کنجکاوی مدتی است سلفی نمی‌گیرد؛ زیرا این فرآیند فشار بیش از حد به مفصل‌های مکانیکی وارد می‌کند.
انرژی نیز یک محدودیت کلیدی است. کنجکاوی از یک ژنراتور ترموالکتریک رادیوایزوتوپ (RTG) استفاده می‌کند؛ یک منبع انرژی هسته‌ای که با گذشت زمان و پیر شدن، خروجی‌اش کاهش می‌یابد. چون پردازنده RAD 750 در مقایسه با تراشه‌های جدید اسنپ‌دراگون که در ماموریت‌های اخیر استفاده شده‌اند، یک «پرخور» (power hog) است، تیم دو استراتژی اصلی بهره‌وری را اجرا کرده است:
۱. برداشت زمانی (Time Harvesting): مریخ‌نورد اکنون بلافاصله پس از اتمام زودهنگام فعالیت‌ها به حالت خواب می‌رود. این کار به تیم اجازه می‌دهد کامپیوترها و برخی از سیستم‌های گرمایشی را خاموش کنند.
۲. موازی‌سازی (Parallelism): مهندسان در حال توسعه روش‌هایی هستند تا چندین کار را هم‌زمان انجام دهند؛ مثلاً رانندگی یا استفاده از بازوی رباتیک در حین ارتباط با یک ماهواره مدارگرد.
هالووی اشاره می‌کند که با وجود کاهش توان، تا این لحظه هیچ افت در خروجی‌های علمی مشاهده نشده است. در حال حاضر، گلوگاه اصلی ماموریت احتمالاً بودجه است.
درس‌هایی برای سخت‌افزارهای آینده
این چالش‌ها مستقیماً روی طراحی مریخ‌نورد استقامت (Perseverance) اثر گذاشت که ۹ سال جوان‌تر از کنجکاوی است. هر دو از پردازنده RAD 750 و مقدار حافظه یکسانی استفاده می‌کنند، اما استقامت یک پردازنده اضافی به‌طور خاص برای «odometry بصری» (اندازه‌گیری مسافت از طریق تصویر) دارد.
این تفاوت سخت‌افزاری بازتاب‌دهنده اهداف متفاوت ماموریت‌هاست. کنجکاوی برای تمرکز بر نمونه‌برداری در حین حرکت طراحی شد، اما استقامت برای پیمودن مسافت‌های طولانی ساخته شد. به لطف قابلیت‌های زمان‌بندی داخلی (onboard scheduling) و رانندگی خودکار، استقامت تنها پس از حدود سه سال حضور در مریخ، رکورد کل مسافت پیموده شده توسط کنجکاوی را شکست.
هالووی معتقد است درس اصلی برای ماموریت‌های آینده، نیاز به تله‌متری بهتر انرژی است. او استدلال می‌کند که اپراتورها باید دقیقاً ببینند هر قطعه در هر دقیقه چقدر برق مصرف می‌کند تا بتوانند نرم‌افزارهای مدیریت بار (load-balancing) بهتری معماری کنند. در حالی که بخشی از این قابلیت‌ها توسط طراحان اولیه گنجانده شده بود، هالووی معتقد است اپراتورها باید از همان ابتدای فرآیند طراحی در اتاق باشند تا تعریف کنند که محصولات داده‌ای آن‌ها باید چه شکلی باشد.
در بیزنس اکتشافات فضایی، این تجربه ثابت می‌کند که انعطاف‌پذیری نرم‌افزاری تنها پوشش (hedge) واقعی در برابر شکست سخت‌افزاری است. توانایی وصله زدن (patch) و تغییر قابلیت‌ها در میانه ماموریت — مفهومی که در مریخ‌نوردهای اسپریت و آپورچونیتی پیش‌گام شد — تفاوت یک کاوشگر کوتاه‌مدت با یک آزمایشگاه ده ساله را رقم می‌زند.
چشم‌انداز بلندمدت
آینده کنجکاوی یک گفتگو حساس است که بر اساس سخت‌افزارهای باقی‌مانده شکل می‌گیرد. بخش زیادی از علم آن بر «علوم تماسی» و نمونه‌برداری با بازوی رباتیک متکی است. اگر بازو از کار بیفتد، تمرکز ماموریت به حسگرهای از راه دور، دوربین‌ها، حسگرهای محیطی و حسگرهای تابشی تغییر می‌کند که برای ماموریت‌های انسانی آینده به مریخ حیاتی هستند.
از نظر انرژی، پیش‌بینی می‌شود RTG در ششمین ماموریت تمدید شده، شروع به کاهش خروجی علمی کند. با این حال، انتظار می‌رود مریخ‌نورد تا سال ۲۰۳۵ و احتمالاً بعد از آن فعال بماند.
منتظر به‌روزرسانی‌های آینده درباره نحوه اجرای جریان‌های کاری موازی توسط JPL باشید، زیرا این روش‌ها ممکن است استانداردی برای نسل بعدی کاوشگران خودکار سیاره‌ای تعیین کنند.
گام بعدی شما
- بررسی مستندات مربوط به سیستم‌های Real-time OS برای درک نحوه مدیریت حافظه در شرایط بحرانی.
- مطالعه معماری پردازنده‌های مقاوم در برابر تابش (Radiation-hardened) مانند RAD 750.
- تحلیل استراتژی‌های «تخریب کنترل‌شده» در سخت‌افزار برای افزایش طول عمر محصول.
اما داستان سخت‌افزاری این تحول حتی شگفت‌انگیزتر است — به تحلیل ما درباره تراشه‌های نسل جدید در ماموریت‌های فضایی مراجعه کنید.
گفتگو