برق ارزان در برابر بحران آب در خوشه‌های محاسباتی مغولستان داخلی

تصور کنید یک منطقه دورافتاده که دهه‌ها فقط به گله‌های گوسفند و معادن زغال‌سنگ شناخته می‌شد، ناگهان به حیاتی‌ترین نقطه روی نقشه برای رقابت جهانی هوش مصنوعی تبدیل شود. اگر امروز مدیر یک استارتاپ هستید که با هزینه‌های سرور دست‌وپنجه نرم می‌کند، باید بدانید چین در حال بازتعریف مفهوم «بهینه‌سازی هزینه» در مقیاس گیگاواتی است.

به نقل از یادداشت پژوهشی گلدمن ساکس (Goldman Sachs) که هفته گذشته منتشر شد، شرکت‌های چینی ظرفیتی معادل ۱۲.۵ گیگاوات را در شهر اولان‌کاب (Ulanqab) متعهد شده‌اند. نکته تکان‌دهنده این است که بیش از ۷۰ درصد این ظرفیت تنها در سال گذشته اعلام شده است؛ رقمی که این شهر را به یکی از سریع‌ترین خوشه‌های محاسباتی در حال رشد در آسیا تبدیل می‌کند. این مقیاس حتی پروژه ۵۰۰ میلیارد دلاری Stargate متعلق به OpenAI را که برای رسیدن به ۱۰ گیگاوات پس از تکمیل طراحی شده، از نظر ظرفیت پشت سر می‌گذارد.

همان‌طور که در تحلیل‌های قبلی ما درباره‌ی استراتژی‌های سخت‌افزاری مدل‌های بازمتن اشاره کردیم، دسترسی به توان محاسباتی ارزان، برتری مدل را تعیین می‌کند. این چرخش راهبردی چین، انتقال زیرساخت‌ها از سواحل پرجمعیت شرقی به مناطق خشک و دورافتاده غربی است تا ستون فقرات هوش مصنوعی کشور را بازسازی کند.

زمینه منطقه‌ای

اگر با قطار تنها دو ساعت به سمت غرب پکن سفر کنید، با سرزمینی از علفزارهای موج‌دار و مخروط‌های خاکستری باستانی روبرو می‌شوید. اولان‌کاب شهری با حدود ۱.۵ میلیون نفر جمعیت است. برای دهه‌ها، این منطقه وسیع و خشک به عنوان پایتخت استخراج زغال‌سنگ و پرورش گوسفند در چین شناخته می‌شد. اما اکنون، این شهر به جذاب‌ترین مکان در کل کشور برای ساخت مراکز داده هوش مصنوعی تبدیل شده است.

تصور کنید منطقه‌ای که به طور سنتی برای کشاورزی و معدن‌کاری شناخته می‌شد، ناگهان به گران‌بها‌ترین ملک برای رقابت در حوزه هوش مصنوعی تبدیل شود. این گذار بخشی از یک ابتکار گسترده‌تر دولتی به نام «داده در شرق، محاسبات در غرب» (Eastern Data, Western Compute) است. هدف این طرح، غیرمتمرکز کردن زیرساخت‌های داده از طریق ایجاد قطب‌های محاسباتی در مناطق دورافتاده غربی است.

منطق ارتفاعات

شرکت‌ها به سه دلیل اصلی به اولان‌کاب هجوم آورده‌اند:

• سرمایش طبیعی: این شهر در ارتفاعات بالای فلات مغولستان داخلی قرار دارد. زمستان‌های طولانی و سرد باعث می‌شود مراکز داده برای خنک ماندن به انرژی کمتری نیاز داشته باشند. داده‌های هواشناسی دولت محلی نشان می‌دهد که این مراکز تنها در دو ماه از سال به آب اضافی برای خنک‌سازی نیاز دارند.
• تأخیر پایین: با وجود دور بودن، اولان‌کاب نسبت به سایر قطب‌های غربی به پکن نزدیک‌تر است. دو کابل اختصاصی فیبر نوری که در سال‌های ۲۰۱۷ و ۲۰۱۹ ساخته شدند، تأخیر (Latency) — یا همان فاصله زمانی بین ارسال درخواست و دریافت پاسخ — را به زیر ۵ میلی‌ثانیه رسانده‌اند. این سرعت برای پشتیبانی از استنتاج (Inference) هوش مصنوعی در لحظه کاملاً کافی است.
• برق ارزان: هزینه برق در اینجا در میان پایین‌ترین هزینه‌ها در سراسر چین است. این امر ناشی از عرضه فراوان زغال‌سنگ و رشد قدرتمند انرژی‌های بادی و خورشیدی در منطقه است.

تغییر در مدل مالکیت

یک تغییر بنیادین در مدل مالکیت نیز رخ داده است که با روندهای قبلی تفاوت چشمگیر دارد. شرکت‌های هوش مصنوعی چین اکنون به جای اجاره فضا از ارائه‌دهندگان خدمات ابری (Cloud Providers)، مستقیماً روی زیرساخت‌های فیزیکی خود سرمایه‌گذاری می‌کنند.

طبق گزارش‌ها، غول‌هایی مثل DeepSeek، ByteDance، Alibaba و Xiaohongshu همگی در حال ساخت مراکز داده عظیم در این منطقه هستند. برای سال‌ها، این شرکت‌ها مدل‌هایی در سطح جهانی توسعه دادند در حالی که هزینه سخت‌افزاری آن‌ها بسیار کمتر از رقبای آمریکایی‌شان بود. این رونق فعلی نشان می‌دهد که آن‌ها سرانجام در تلاش‌اند تا شکاف زیرساختی با ایالات متحده را پر کنند. این تلاش برای تقویت زیرساخت‌ها در حالی صورت می‌گیرد که دسترسی به تراشه‌های پیشرفته‌ای مانند H200 انویدیا برای غول‌های فناوری چین همچنان یکی از کلیدی‌ترین چالش‌ها در مسیر بهینه‌سازی استنتاج است.

تکامل قطب محاسباتی

منطقه مغولستان داخلی حداقل یک دهه است که به نقطه جذابی برای مراکز داده تبدیل شده است. هواوی اولین مرکز خود را در اولان‌کاب در سال ۲۰۱۶ ساخت و اپل سه سال بعد از آن را دنبال کرد. در ابتدا، این سایت‌ها به دلیل تأخیر بالا در ارتباط با سواحل پرجمعیت شرقی، عملاً غیرکاربردی بودند و تنها به ذخیره‌سازی پشتیبان (Backup Storage) اختصاص داشتند.

اما ظهور هوش مصنوعی در سال ۲۰۲۲ کاربرد این سایت‌ها را تغییر داد. اندرو استوکولز، استاد دانشگاه مدیریت سنگاپور، اشاره می‌کند که آموزش مدل‌ها می‌تواند ماه‌ها طول بکشد و نیازی به تغییرات لحظه‌ای و تعامل سریع ندارد، بنابراین تأخیر در این مرحله دیگر یک مانع نیست. علاوه بر این، با رشد استارتاپ‌هایی مانند Moonshot AI و Zhiput AI که کاربران پرداخت‌کننده بیشتری جذب می‌کنند، اکنون یک توجیه تجاری واقعی برای ساخت مراکز استنتاج وجود دارد؛ مراکزی که به اندازه کافی به کاربران نزدیک باشند تا بدون تأخیر بیش از حد، خدمات ارائه دهند.

بهای زیست‌محیطی

این رشد سریع با یک هزینه اکولوژیکی شدید همراه است. اولان‌کاب تقریباً به اندازه شهر دنور خشک است و سالانه تنها حدود ۱۴ اینچ باران دریافت می‌کند.

کم‌آبی در حال حاضر به نقطه بحرانی رسیده است. دولت محلی حتی پیش از آنکه بسیاری از پروژه‌های برنامه‌ریزی شده عملیاتی شوند، برای تأمین نیازهای ساکنان شهر در تقلا است. ماه گذشته، شرکت آب محلی مجبور شد برای مدیریت تقاضای اوج، چندین شبکه آب‌رسانی را هر شب به مدت ۷ ساعت قطع کند. حجم عظیم زیرساخت‌های جدید، یک ریسک سیستماتیک برای امنیت آبی منطقه ایجاد کرده است.

پارادوکس انرژی

دولت چین این وضعیت را راهی برای جذب انرژی‌های تجدیدپذیر مازاد می‌بیند. دیمین ما، مدیر مرکز کارنگی چین، به یک همبستگی مثبت بین مناطقی که بیشترین انرژی‌های تجدیدپذیر بلااستفاده را دارند و مناطقی که بیشترین مراکز داده را می‌سازند، اشاره می‌کند.

شرکت Envision، یکی از تولیدکنندگان پیشرو توربین‌های بادی، اخیراً یک مرکز داده ۲ گیگاواتی را معرفی کرد که مستقیماً به منبع انرژی پاک خودش متصل است. این یک استراتژی برد-برد تلقی می‌شود تا هم سرعت ساخت‌وساز را به سطح آمریکا برساند و هم تقاضا برای انرژی سبز را افزایش دهد.

با این حال، این گذار کامل نیست. پژوهش‌های اندرو استوکولز نشان می‌دهد که ۳۷ درصد برق اولان‌کاب هنوز از زغال‌سنگ تأمین می‌شود. از آنجایی که مراکز داده به پایداری ۲۴ ساعته و بدون وقفه نیاز دارند، اپراتورها همچنان به سوخت‌های فسیلی تکیه می‌کنند. دیمین ما این منطقه را «ویرجینیای غربیِ چین» می‌نامد؛ سرزمینی زغال‌سنگی که برای گذار به انرژی سبز می‌شتابد. اگرچه او معتقد است گذار کامل به انرژی‌های تجدیدپذیر می‌تواند ظرف سه سال اتفاق بیفتد، اما واقعیت فعلی همچنان وابسته به زغال‌سنگ است.

برای یک رهبر کسب‌وکار، این بدان معناست که هزینه استنتاج در چین احتمالاً سریع‌تر از آمریکا کاهش می‌یابد، به شرط آنکه بحران آب باعث توقف اجباری این خوشه‌ها توسط دولت نشود. رقابت دیگر فقط بر سر اینکه چه کسی بهترین الگوریتم را دارد نیست، بلکه بر سر این است که چه کسی می‌تواند بیشترین مقدار برق و آب را در دورترین نقاط نقشه تأمین کند.

در آینده باید منتظر گزارش‌های مربوط به مقررات خنک‌سازی با آب در چین باشید، زیرا این قوانین احتمالاً سقف واقعی رشد اولان‌کاب را تعیین خواهند کرد.

گام بعدی شما

• رصد مقررات جدید خنک‌سازی با آب در چین؛ این قوانین سقف رشد اولان‌کاب را تعیین می‌کنند.
• بررسی مدل‌های DeepSeek برای درک اینکه چگونه بهینه‌سازی سخت‌افزاری در چین، هزینه استنتاج را برای کاربران نهایی کاهش می‌دهد.
• تحلیل توازن بین انرژی‌های سبز و پایداری شبکه برق در استقرار مراکز داده بزرگ.

اما داستان سخت‌افزاری این تحول حتی شگفت‌انگیزتر است — به تحلیل ما درباره‌ی تراشه‌های Blackwell و اثر آن بر هزینه‌های زیرساختی مراجعه کنید.