جفری واس، ارشدترین قاضی مدنی انگلستان، در آستانهٔ بازنشستگی از داوری هوش مصنوعی در پرونده‌های ساده مدنی حمایت کرد. به گفتهٔ او، هوش مصنوعی می‌تواند در دعاوی آسیب بدنی و پرونده‌های کم‌ارزش، عدالت را سریع‌تر و ارزان‌تر فراهم کند.
واس از سال ۲۰۲۱ در منصب Master of the Rolls (ارشدترین مقام نظام قضایی مدنی انگلستان) ریاست بخش مدنی دادگاه تجدیدنظر را بر عهده داشت. او این دیدگاه را در گفت‌وگو با وایرد (WIRED) در دفترش در دادگاه‌های سلطنتی دادگستری لندن مطرح کرد. این گفت‌وگو در ماه اکتبر انجام شد.
دوران کاری واس از پرونده‌های کاغذی تا اسناد دیجیتال و حالا ابزارهای هوش مصنوعی زاینده را در بر گرفته است. او می‌گوید: «وکلا محافظه‌کارند، اما این به آن معنا نیست که باید واپس‌گرا باشند. یعنی باید تغییر را با احتیاط و چشمان باز بپذیرند.» این بحث در زمانی مطرح می‌شود که دادگاه‌ها در سراسر جهان با شواهد ساختهٔ هوش مصنوعی، استناد به رویه‌های قضایی ساختگی و موجی از شکایت‌هایی روبه‌رو هستند که با چت‌بات (chatbot) نوشته شده‌اند.
استفادهٔ اداری از هوش مصنوعی در دادگاه
طبق راهنمای فعلی، قاضی‌های انگلستان باید استفاده از هوش مصنوعی را به کارهای اداری محدود کنند. واس هر روز از Microsoft Copilot برای پیدا کردن اسناد و خلاصه کردن متن‌های طولانی استفاده می‌کند. او می‌گوید روزانه ۱۱ جلسه دارد و این ابزار سندی را که سال‌ها پیش تهیه شده، در چند ثانیه پیدا می‌کند.
با این حال، واس از هوش مصنوعی برای نوشتن حکم استفاده نمی‌کند. به گفتهٔ او، در مهم‌ترین پرونده‌ها قاضی باید همهٔ اسناد را خودش بخواند. او اعتماد عمومی به دادگاه‌ها را حاصل باور مردم به درستکاری قاضی‌ها می‌داند. برای حفظ این اعتماد، به گفتهٔ واس، باید شیوهٔ استفاده از فناوری را توضیح داد و دربارهٔ آن به توافق گسترده رسید.
مدل دادگاه‌های شنزن
بازدید اخیر واس از دادگاهی در شنزن چین دیدگاه او را تغییر داد. در آنجا قاضی‌ها پرونده‌های مدنی را با کمک گستردهٔ هوش مصنوعی رسیدگی می‌کنند. سرعت و یکدستی این روند او را تحت تأثیر قرار داد. واس معتقد است دادگاه‌های سراسر جهان باید پیروی از این مدل را بررسی کنند. تجربه دادگاه‌های چین، از جمله پذیرش هزینه توکن هوش مصنوعی در محاسبه خسارت کپی‌رایت در دادگاه ووهان، نشان‌دهندهٔ کاربردهای گستردهٔ این فناوری در سیستم‌های قضایی است.
رشد پرونده‌ها با چت‌بات‌ها
به گفتهٔ واس، تعداد پرونده‌های ثبت‌شده در دادگاه‌های کانتی هر سال ۱۰ درصد بیشتر می‌شود و ممکن است این رشد تندتر شود. او دلیل اصلی را این می‌داند که هر کس مشکل حقوقی دارد، آن را با Gemini، ChatGPT یا Claude مطرح می‌کند. این ابزارها می‌توانند فرم دادخواست و شرح دعوا را هم بنویسند.
واس می‌گوید دادهٔ دقیقی دربارهٔ اعتبار حقوقی این دعاوی ندارد. اما فرض بی‌اساس بودن آن‌ها را اشتباه می‌داند. به گفتهٔ او، کسی که برای مشکلش سراغ ChatGPT می‌رود، احتمالاً واقعاً فکر می‌کند حقی دارد. حتی اگر چارچوب حقوقی دعوا ناقص باشد، خود مشکل ممکن است ارزش رسیدگی داشته باشد. او می‌گوید: «مردم معمولاً وقت تلف نمی‌کنند.»
جعل عمیق و اعتبار شواهد
بسیاری نگران تصاویر، صدا و ویدیوهای جعلی ساختهٔ هوش مصنوعی هستند. واس این نگرانی را اغراق‌شده می‌داند. به گفتهٔ او، قاضی‌ها همیشه با وصیت‌نامه‌های جعلی و اسناد دستکاری‌شده سروکار داشته‌اند و جعل عمیق (Deepfake) فقط شکل تازه‌ای از همان مسئله است.
واس می‌گوید کسانی که تصویر جعلی به دادگاه ارائه کنند، مرتکب شهادت دروغ شده‌اند و مثل جاعلان وصیت‌نامه به زندان می‌روند. به باور او، وظیفهٔ اصلی قاضی، یعنی تشخیص راستگو از دروغگو، تغییری نکرده است.
چالش توضیح‌پذیری
منتقدان می‌گویند نمی‌توان فهمید هوش مصنوعی چگونه به یک تصمیم رسیده است. واس در پاسخ می‌گوید مسئلهٔ اصلی نتیجه است، نه شیوهٔ استدلال. به گفتهٔ او، هوش مصنوعی می‌تواند استدلالی قابل‌قبول ارائه کند که انسان‌ها انسجامش را بسنجند. در پاسخ به نگرانی‌های توضیح‌پذیری، سیستم LexAegis با ترکیب Qwen و Monad تلاش می‌کند ردپای تصمیمات انسانی در حقوق را مستند کند.
واس انتظار ندارد قاضی انسانی کنار برود، چون تمایل مردم به قضاوت شدن به دست انسان عمیق است. اما به باور او، در برخی دعاوی نتیجهٔ سریع ماشینی بهتر از سال‌ها انتظار است.
مرز داوری هوش مصنوعی کجاست؟
واس می‌گوید: «آنچه بیشتر مردم در دعاوی مدنی به‌شدت می‌خواهند، حل‌وفصل است. پرسش این است که مرز را کجا باید کشید؟» او تعیین این مرز را کار خودش نمی‌داند و آن را به جامعه، سیاستمداران و قانون‌گذاری می‌سپارد.
به گفتهٔ او، این دسته از پرونده‌ها می‌توانند به داوری هوش مصنوعی سپرده شوند:
- دعاوی آسیب بدنی
- پرونده‌های کم‌ارزش قصور حرفهای
- دعاوی مشابه و استاندارد
در مقابل، پرونده‌های حضانت فرزند و دعاوی پیچیدهٔ تجاری به قاضی انسانی نیاز دارند. واس انتظار دارد حقوق خانواده انسان‌محور بماند. در دعاوی تجاری مهم هم، هوش مصنوعی شواهد را گردآوری و نکات را مشخص می‌کند، اما تصمیم نهایی با قاضی است.
رضایت و قانون‌گذاری
واس می‌گوید تصمیم‌گیری الگوریتمی فقط با رضایت ممکن است. یا طرفین در یک پرونده مشخص به آن رضایت می‌دهند، یا جامعه از راه قانون‌گذاری آن را می‌پذیرد. او نگران است پذیرش حکم منفی ماشین برای مردم سخت‌تر از حکم قاضی انسانی باشد. به همین دلیل خواهان گفت‌وگویی باز و بین‌المللی دربارهٔ شیوهٔ حل اختلاف است.
دسترسی به عدالت
واس یادآوری می‌کند که عدالت در گذشته فقط در دسترس ثروتمندان بوده است. به باور او، هوش مصنوعی هزینهٔ ورود به دادگاه را کم می‌کند و رسیدگی سریع‌تر و ارزان‌تر به سود اقتصاد و مردم است. رشد ۱۰ درصدی پرونده‌ها نشان می‌دهد تقاضا وجود دارد و نظام قضایی باید بدون فروپاشی به آن پاسخ دهد.
سوءاستفادهٔ حرفهای از هوش مصنوعی
چند وکیل در بریتانیا به استناد به رویه‌های قضایی ساختهٔ هوش مصنوعی متهم شده‌اند. اخیراً برای نخستین بار در این کشور، یک نفر تا حدی به‌خاطر استفادهٔ نادرست از این فناوری مجوز وکالتش را از دست داد. واس این خطر را می‌پذیرد، اما آن را موضوعی انضباطی می‌داند، نه دلیلی برای توقف استفاده از هوش مصنوعی. این نگرانی هم‌خط با مطالعه NBER درباره تضعیف داوری مستقل وکلا است که نشان می‌دهد ابزارهای هوش مصنوعی می‌توانند مهارت‌های حیاتی وکلا را سست کنند.
گذار به نسل تازه
واس بازنشستگی‌اش را سپردن کار به نسل تازه‌ای از قاضی‌های ارشد می‌داند. او می‌گوید: «نظام حقوقی برای مردم این کشور است. اگر هم‌پای مردم با فناوری پیش نروید، نمی‌توانید دسترسی به عدالت را فراهم کنید.» به گفتهٔ او، این بحث برای خودش بیشتر فلسفی است، اما برای فعالان حقوقی، برنامه‌نویسان و دانشگاهیان فوری است، چون قواعد به‌سرعت تغییر می‌کنند.
پیامدهای پیشنهاد جفری واس
حمایت صریح یک قاضی ارشد در حال خدمت از داوری ماشینی برای دسته‌های کامل پرونده، بحث سیاست‌گذاری را تغییر می‌دهد. پرسش دیگر این نیست که آیا هوش مصنوعی وارد دادگاه می‌شود، بلکه این است که در کدام پرونده‌ها و با چه تضمین‌هایی.
تنش میان کارایی و مشروعیت همچنان حل‌نشده است. مدل شنزن در نظامی اقتدارگرا کار می‌کند که اعتماد به دولت در آن پیش‌فرض است. در نظام‌های کامن‌لا، پذیرش عمومی احکام الگوریتمی هنوز آزموده نشده است.
این تغییر بر حرفهٔ وکالت هم اثر می‌گذارد. اگر پرونده‌های ساده از دادگاه‌ها حذف شوند، وکلای جوان فرصت تمرین را از دست می‌دهند. ارائه‌دهندگان خدمات حقوقی رایگان ممکن است برای صرفه‌جویی در بودجه سراغ هوش مصنوعی بروند. بیمه‌گرها هم ممکن است خواهان‌ها را به داوری هوش مصنوعی سوق دهند.
گام بعدی شما
- بازبینی پیش‌روی UK Law Commission (کمیسیون قانون بریتانیا) دربارهٔ هوش مصنوعی در عدالت مدنی و طرح‌های آزمایشی دادگاه‌های کانتی را دنبال کنید.
- اگر سیاست‌گذاری فناوری حقوقی را دنبال می‌کنید، گزارش بازدید از شنزن پس از انتشار، منبع اصلی برای شناخت این مدل خواهد بود.
- اگر در حوزهٔ فناوری حقوقی فعال هستید، مهارت استفادهٔ درست از هوش مصنوعی را جدی بگیرید؛ قواعد صلاحیت حرفهای همین حالا تسلط بر فناوری را هم در بر می‌گیرد.
گفتگو